دئ این نوع دیپلماسی الزاماً به معنای حضور رسمی در ساختارهای سیاسی یا دیپلماتیک نیست، بلکه بیشتر بر قدرت نرم، نفوذ اجتماعی، تربیت نسل‌ها، میانجی‌گری خانوادگی و محلی، و فعالیت‌های فرهنگی، آموزشی و خیریه‌ای تکیه دارد. در جوامع اسلامی، به‌ویژه در سنت اهل سنت، می‌توان ریشه‌های روشن و قابل‌توجهی برای این نقش اجتماعی زنان یافت؛ ریشه‌هایی که هم در قرآن کریم و احادیث صحیح ریشه دارند و هم در تاریخ صدر اسلام و تجربه‌های معاصر جوامع مسلمان متجلی هستند. این دیپلماسی در سطح محلی از خانواده، محله، مسجد، مدرسه، بازار و نهادهای مردمی آغاز می‌شود و در سطح منطقه‌ای می‌تواند به شبکه‌سازی فرهنگی، تربیتی و اجتماعی میان جوامع مختلف گسترش یابد. زنان به دلیل حضور مؤثر در کانون خانواده و ارتباط نزدیک با نسل‌های مختلف، ظرفیت ویژه‌ای در انتقال ارزش‌ها، آرام‌سازی تعارضات و ایجاد اعتماد اجتماعی دارند و اگر این ظرفیت با آموزش، آگاهی دینی و حمایت نهادی همراه شود، می‌تواند به یکی از پایه‌های مهم صلح اجتماعی تبدیل گردد.

در منابع اسلامی، مسئولیت اجتماعی تنها به مردان اختصاص ندارد، بلکه زنان و مردان هر دو در اصلاح جامعه، امر به معروف، نهی از منکر، تعاون و گسترش خیر عمومی مسئول دانسته شده‌اند. قرآن کریم در آیه ۷۱ سوره توبه می‌فرماید: «والمؤمنون والمؤمنات بعضهم أولیاء بعض یأمرون بالمعروف وینهون عن المنکر». این آیه نشان می‌دهد که زنان و مردان مؤمن نسبت به یکدیگر نوعی ولایت، حمایت و مسئولیت اجتماعی دارند. تعبیر «بعضهم أولیاء بعض» بیانگر پیوند اجتماعی، اخلاقی و ایمانی میان زنان و مردان است و امر به معروف و نهی از منکر نیز مسئولیتی جمعی برای اصلاح جامعه به شمار می‌رود. از این منظر، حضور زنان در عرصه‌های اجتماعی، تربیتی و اصلاحی نه تنها مجاز، بلکه بخشی از مسئولیت ایمانی آنان است. در سنت نبوی نیز نمونه‌های متعددی از مشارکت اجتماعی زنان دیده می‌شود؛ حضور زنان در بیعت‌ها، پرسش‌های علمی آنان از پیامبر اکرم(ص)، مشارکت در امور خیریه و نقش‌آفرینی در شرایط بحرانی، نشان می‌دهد که جامعه اسلامی نخستین، زنان را به عنوان عناصر فعال اجتماعی می‌شناخت. در صحیح بخاری آمده است که زنان در بیعت با پیامبر(ص) حضور داشتند و با ایشان پیمان دینی و اجتماعی بستند که می‌توان آن را نوعی تعهد اجتماعی دانست که در آن زنان نسبت به ارزش‌های جامعه مسئولیت‌پذیر بودند.

تاریخ صدر اسلام نمونه‌های برجسته‌ای از زنان تأثیرگذار ارائه می‌کند که نقش آنان را می‌توان در چارچوب دیپلماسی اجتماعی تحلیل کرد. یکی از مهم‌ترین این نمونه‌ها، ام‌سلمه، همسر پیامبر اکرم(ص) است. در ماجرای صلح حدیبیه، هنگامی که برخی از مسلمانان به دلیل شرایط دشوار صلح دچار ناراحتی و تردید شدند، ام‌سلمه با مشورتی سنجیده به پیامبر(ص)، راهکاری آرامش‌بخش ارائه کرد که موجب مدیریت فضای روانی جامعه شد. این نقش، نمونه‌ای روشن از دیپلماسی مشورتی و مدیریت بحران است. عایشه رضی‌الله عنها نیز از چهره‌های مهم علمی و اجتماعی در تاریخ اسلام است که در نقل حدیث، پاسخ‌گویی به مسائل دینی و شکل‌دهی به فهم دینی جامعه نقش داشت. از منظر دیپلماسی اجتماعی، دانش دینی و تربیتی زنان می‌تواند ابزار مهمی برای اصلاح فرهنگی، جلوگیری از افراط و تقویت اخلاق عمومی باشد. همچنین اسماء بنت ابی‌بکر با نقش خود در حمایت از هجرت پیامبر(ص) نشان داد که زنان در لحظات حساس تاریخی، در حفظ پیوندهای اجتماعی و پشتیبانی از حرکت‌های بزرگ مشارکت فعال داشته‌اند. علاوه بر این، شخصیت‌هایی نظیر شفاء بنت عبدالله که در برخی منابع تاریخی به عنوان زنی آموزش‌دهنده و دارای نقش‌های نظارتی در بازار مدینه معرفی شده، گواهی بر توانایی زنان در عرصه‌های عمومی، آموزشی و اقتصادی است؛ نقشی که می‌توان آن را نوعی دیپلماسی اقتصادی-اجتماعی در فضای تعاملات بازار دانست.

در دوره معاصر، مفهوم دیپلماسی اجتماعی زنان اهمیت بیشتری یافته است. در شرایطی که بسیاری از جوامع با چالش‌هایی مانند فروپاشی خانواده، کاهش اعتماد اجتماعی، خشونت خانگی، فقر فرهنگی و تعارضات قومی و مذهبی روبه‌رو هستند، زنان می‌توانند از طریق شبکه‌های خانوادگی، آموزشی، خیریه‌ای و فرهنگی در کاهش تنش‌ها نقش مهمی ایفا کنند. پژوهش‌های اجتماعی معاصر نظیر مطالعات Bayeh (۲۰۱۶) و Andaya (۲۰۲۰) بر این موضوع تأکید دارند که زنان حتی بدون حضور مستقیم در قدرت رسمی سیاسی، از طریق شبکه‌های خویشاوندی، آموزشی و مذهبی، نوعی عاملیت اجتماعی و قدرت نرم ایجاد می‌کنند. در بسیاری از جوامع اسلامی، انجمن‌های خیریه زنان، مراکز آموزشی و گروه‌های داوطلبانه، نقش مؤثری در کاهش آسیب‌های اجتماعی دارند، زیرا این نهادها بر اعتماد، همدلی و شناخت محلی استوارند. در سطح منطقه‌ای نیز، زنان مسلمان می‌توانند از طریق همایش‌های علمی، تبادل تجربه‌های تربیتی و فعالیت‌های خیریه فرامرزی، زمینه نزدیکی جوامع را فراهم کرده و تصویری متعادل، اخلاقی و سازنده از زن مسلمان ارائه دهند.

برای تقویت این ظرفیت، نخست باید از نگاه محدود و کلیشه‌ای نسبت به نقش زنان فاصله گرفت و بر اساس نصوص دینی و نیازهای واقعی جامعه، جایگاه اجتماعی آنان را بازخوانی کرد. اجتهاد اجتماعی بر مبنای مقاصد شریعت، که بر حفظ دین، جان، عقل، نسل و مال تأکید دارد، مشروعیت فعالیت‌های اصلاحی زنان را تقویت می‌کند. دومین راهبرد، آموزش مهارت‌های ارتباطی و میانجی‌گری است؛ چرا که اگر نقش ذاتی زنان در میانجی‌گری خانوادگی و محلی با آموزش‌هایی نظیر گفت‌وگوی مؤثر و مدیریت بحران همراه شود، تأثیر آن دوچندان خواهد شد. سومین راهبرد، تقویت نهادهای مدنی و خیریه زنان از نظر علمی و مدیریتی است تا بتوانند در حوزه‌هایی مانند توانمندسازی اقتصادی و پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی موفق‌تر عمل کنند. در نهایت، گفتمان‌سازی دینی و تاریخی با تکیه بر الگوهای اصیل صدر اسلام، می‌تواند اعتمادبه‌نفس اجتماعی زنان را بازیابی کرده و آنان را در مسیر ایفای نقشی عاقلانه و اصلاح‌گرانه یاری دهد. این رویکرد، ظرفیت عظیم زنان مسلمان را در خدمت صلح اجتماعی، توسعه اخلاقی و همگرایی منطقه‌ای قرار خواهد داد.